Гамбрынус

— Дзіўлюся, Саша, як гэта вы не шкадуеце сваіх грошай?

Ён пярэчыў, пераконваючы:

— Пані Іванова. Дык жа мне іх з сабой на той свет не браць. Нам з Белачкай хопіць. Белачка, любая мая, ідзі сюды.

V

Паяўляліся ў Гамбрынусе таксама і свае модныя сезонныя песні.

У часе вайны англічан з бурамі спявалі «Бурскі марш» (здаецца, менавіта ў гэты час ішла бітва рускіх маракоў з англійскімі).

Самае малое разоў з дваццаць на вечар прымушалі Сашку іграць гэтую гераічную п’есу і нязменна ў канцы яе махалі шапкамі, крычалі «ура», а на тых, што не выказвалі свайго захаплення, касавурыліся з непрыязнасцю,— гэта не заўсёды было добрай прыкметай у Гамбрынусе.

Потым надышлі франка-рускія ўрачыстасці. Граданачальнік з кіслай мінай дазволіў іграць марсельезу. Яе таксама патрабавалі штодзённа, але ўжо не так часта, як бурскі марш, крычалі «ура» радзей і шапкамі зусім не махалі. Адбывалася гэта таму, што, з аднаго боку, не было матываў для ігры сардэчных пачуццяў, з другога боку — наведвальнікі Гамбрынуса недастаткова разумелі палітычную важнасць саюза, а з трэцяга — было заўважана, што кожны вечар патрабуюць марсельезу і крычаць «ура» ўсё адны і тыя ж асобы.

Не надоўга зрабіўся людным матыў кек-уока, і нават якісьці выпадковы, завалтужаны купчык, не здымаючы янотавай футры, высокіх галёш і лісінай шапкі, пратанцаваў яго аднойчы між бочак. Аднак на гэты негрыцянскі танец неўзабаве забыліся.

Але вось распачалася вялікая японская вайна. Наведвальнікі Гамбрынуса пачалі жыць паскораным жыццём. На бочках паявіліся газеты, па вечарах спрачаліся аб вайне. Самыя ціхманыя, простыя людзі сталі палітыкамі і стратэгамі, хоць кожны з іх у глыбіні душы калаціўся калі не за сябе, дык за брата, або, што яшчэ дакладней, за блізкага таварыша: у гэтыя дні акрэслена выявілася тая незаўважная і моцная сувязь, якая яднае людзей, што доўга падзялялі працу, небяспеку і штодзённую блізкасць смерці.

Спачатку ніхто не сумняваўся ў нашай перамозе. Сашка расстараўся дзесьці «Курапаткаў марш» і вечароў з дваццаць узапар іграў яго з некаторым поспехам. Але неяк у адзін з вечароў «Курапаткаў марш» быў назаўсёды заглушаны песняй, якую прывезлі з сабою балаклаўскія рыбакі, «салёныя грэкі», або «піндосы», як іх тут называлі:

Ах, зачем нас отдали в солдаты,

Посылают на Дальний Восток?

Неужели же мы в том виноваты,

Што вышли ростом на лишний вершок?

3 тае пары ў Гамбрынусе нічога другога не хацелі слухаць. Па цэлых вечарах толькі і было чуваць патрабаванне:

— Саша, для душы! Балаклаўскую! Запасную!

Спявалі і плакалі і пілі ўдвая больш, чым звычайна, як, між іншым, піла тады пагалоўна ўся Расія. Кожны вечар прыходзіў хто-небудзь развітвацца, храбрыўся, хадзіў гогалем, кідаў шапку вобземлю, гразіў адзін разбіць усіх япошак і канчаў прачулай песняй са слязамі.

Аднойчы Сашка з явіўся ў піўную раней, чым заўсёды. Буфетчыца наліла яму першы куфаль і сказала, як звычайна:

— Саша, сыграйце што-небудзь сваё...

У яго раптам перасмыкнуўся твар і куфаль задрыжэў у руках.

— Ведаеце што, пані Іванова? — сказаў ён быццам бы збянтэжаны.— Мяне ж у салдаты забіраюць. На вайну.

Пані Іванова ўспляснула рукамі.

— Ды не можа быць, Саша! Жартуеце?

— Не,— паныла і пакорліва паківаў галавой Сашка,— не жартую.

— Але ж вы з гадоў выйшлі, Саша? Колькі вам?

Гэтым пытаннем неяк да гэтага часу ніхто не цікавіўся. Усе думалі, што Сашку столькі ж год, колькі сценам піўной, маркізам, хахлам, жабам і самому расфарбаванаму каралю Гамбрынусу, які вартаваў уваход.

— Сорак шэсць.— Саша падумаў.— А магчыма сорак дзевяць. Я сірата,— дадаў ён паныла.

— Дык вы ідзіце і растлумачце каму трэба.

— Я ўжо хадзіў, пані Іванова, я ўжо тлумачыў.

— I... ну?

— Ну, мне сказалі: пархаты жыд, жыдоўская морда, пагавары яшчэ — трапіш у клапоўнік... I далі вось сюды.

Увечары навіна стала вядома ўсяму Гамбрынусу, і ўсе, хто спачуваў Сашку, напаілі яго да непрытомнасці. Ён спрабаваў крыўляцца, грымаснічаць, прыжмурваць вочы, але з яго пакорлівых смешных вачэй пазіралі смутак і жах. Адзін даўгалыгі рабочы, па рамястве кацельшчык, раптам даў згоду пайсці на вайну замест Сашкі. Усе добра разумелі недарэчнасць такой прапановы, але Сашка расчуліўся, праслязіўся, абняў кацельнага майстра і тут жа падарыў яму сваю скрыпку. А Белачку ён пакінуў буфетчыцы.

— Пані Іванова, вы ж прыглядайце за сабачкам. Можа я і не вярнуся, дык будзе вам памяць аб Сашку. Белінька мая! Глядзіце, аблізваецца. Ах ты, мая бедненькая... I яшчэ папрашу вас, пані Іванова. У мяне за гаспадаром засталіся грошы, дык вы палучыце і адпраўце... Я вам напішу адрасы. У Гомелі ў мяне ёсць стрыечны брат, у яго сям’я, і яшчэ ў Жмерынцы жыве ўдава пляменніка. Я ім кожны месяц... Што ж, мы, яўрэі, такі народ... мы любім сваякоў. А я сірата, я адзінокі. Дык бывайце ж, пані Іванова.

— Бывайце, Саша! Давайце хоць пацалуемся на развітанне. Колькі год... I — вы не сярдуйце,— я вас перахрышчу на дарогу.

Сашкавы вочы былі вельмі сумныя, але ён не мог стрымацца, каб не пажартаваць напаследак:

— А што, пані Іванова, я ад рускага крыжа не здохну?

VI

Гамбрынус абязлюдзеў і заглух, нібыта ён асірацеў без Сашкі і яго скрыпкі. Гаспадар спрабаваў быў запрасіць для прынады квартэт вандроўных мандаліністаў, з якіх адзін, апрануты аперэтачным англічанінам з рыжымі бакамі і наклееным носам, у панталонах у клетку і ў каўнерыку вышэй носа, выконваў з эстрады камічныя куплеты і бессаромныя рухі целам. Але квартэт не меў ніякага поспеху: наадварот, мандаліністам свісталі і кідалі ў іх аб’едкамі сасісак, а галоўнага коміка аднойчы пабілі тэндроўскія рыбакі за кепскае слова пра Сашку.

Аднак, па старой памяці, Гамбрынус яшчэ наведвалі тыя з марскіх і партовых малайцоў, якіх вайна не пацягнула на смерць і пакуты. Спачатку пра Сашку ўспаміналі кожны вечар:

— Эх, Сашку цяпер бы! Душы без яго цесна...

— Та-ак... Дзе гэта ты зараз лунаеш, шаноўны дружа Сашанька?

В полях Маньчжу-у-у-рии далеко...—

зацягваў хто-небудзь новую сезонную песню, сарамліва змаўкаў, а другі гаварыў нечакана:

— Раны бываюць навылётныя, колатыя і сечаныя. А бываюць і рваныя...

Сибе с победой поздравляю.

Тибе с оторванной рукой...

— Чакай, не скавычы... Пані Іванова, ці няма ад Сашкі якіх вестак? Ліста ці паштоўкі?

Пані Іванова цяпер цалюткія вечары чытала газету, трымаючы яе далёка ад вачэй, адкінуўшы галаву і варушачы губамі. Сабачка ляжаў у яе на каленях і ціха хроп. Буфетчыца цяпер ужо не была падобна да бадзёрага капітана, які стаіць на варце, а яе каманда блукала па піўной вялая і сонная.

На пытанне пра Сашкаў лёс яна нехаця ківала галавой.

— Нічога не ведаю... I пісем няма, і з газет нічога невядома.

Потым павольна здымала акуляры і разам з газетай клала іх побач з цёплым сабачкам і, павярнуўшыся, паціху ўсхліпвала.

Іншым разам яна, схіляючыся над Белачкай, гаварыла жаласлівым, пяшчотным галаском:

— Што, Белінька? Што, сабачанька? Дзе наш Саша? Га? Дзе наш гаспадар?

Сабачка ўзнімаў пяшчотную мызачку, міргаў вільготнымі чорнымі вачыма і ў тон буфетчыцы пачынаў ціхенька скавытаць:

— А-у-у-у... Ау-ф... А-у-у...

Але час абточвае і змывае. Мандаліністаў змянілі балалаечнікі, балалаечнікаў руска-маларасійскі хор з дзяўчатамі, і, нарэшце, мацней за іншых асталяваўся ў Гамбрынусе вядомы Лёшка-гарманіст, па прафесіі злодзей, які пасля жаніцьбы вырашыў нарэшце знайсці праведную дарогу. Яго даўно ведалі па розных шынках, а таму цярпелі і тут, ды, між іншым, і трэба было цярпець: справы ў Гамбрынусе ішлі вельмі кепска.

Міналі месяцы, мінуў год. Пра Сашку цяпер ніхто не ўспамінаў, апрача пані Івановай, ды і тая больш не плакала, калі называлі яго імя. Мінуў яшчэ год, пра Сашку забыўся нават і беленькі сабачка.

Але, насуперак Сашкаваму сумненню, ён не толькі не здох ад рускага крыжа, а нават не быў ні разу паранены, хоць прымаў удзел у трох вялікіх бітвах і аднойчы хадзіў у атаку наперадзе батальёна ў складзе музычнай каманды, куды яго залічылі іграць на флейце. Пад Вафангоу ён трапіў у палон і пасля сканчэння вайны быў прывезены на германскім параходзе ў той самы порт, дзе працавалі і буянілі яго сябры.

Вестка аб яго прыездзе, як электрычны ток, паляцела па ўсіх гаванях, молах, прыстанях і майстэрнях... Увечары ў Гамбрынусе было так многа народу, што многім наогул прыходзілася стаяць, куфлі з півам перадаваліся з рук у рукі цераз галовы, і хоць шмат хто ў гэты дзень пайшлі, не разлічыўшыся, Гамбрынус гандляваў, як ніколі. Кацельны майстар прынёс Сашкаву скрыпку, беражна загорнутую ў жончыну хустку, якую ён тут жа і прапіў. Аднекуль прыцягнулі Сашкавага акампаніятара. Лёшка-гарманіст, чалавек самалюбны і ганарысты, нечакана быў запратэставаў. «Я атрымліваю падзённа, і ў мяне кантракт!» — паўтараў ён упарта. Але яго простя выкінулі за дзверы і мусіць пабілі б, каб не Сашкава заступніцтва.

Ужо напэўна ніводзін з айчынных герояў часоў японскай вайны не бачыў такой сардэчнай і бурнай сустрэчы, якую наладзілі Сашку! Дужыя, закарэлыя рукі падхоплівалі яго і з такой сілай падкідвалі ўгору, што ледзь не разбілі Сашку аб столь. I крычалі так моцна, што газавыя язычкі тухлі, а гарадавы некалькі разоў заходзіў у піўную і ўпрошваў, «каб крыху цішэй, таму што на вуліцы вельмі шумна».

У гэты вечар Сашка перайграў усе любімыя песні і танцы Гамбрынуса. Іграў ён таксама і японскія песенькі, якія вывучыў у палоне, але яны не спадабаліся слухачам. Пані Іванова быццам бы ажыла і зноў бадзёра трымалася над сваім капітанскім мосцікам, а Белка сядзела ў Сашкі на каленях і вішчала ад радасці. Здаралася, што калі Сашка пераставаў іграць, дык які-небудзь прастадушны рыбалоў, які толькі цяпер зразумеў цуд, Сашкавага вяртання, раптам усклікваў з наіўным і радасным здзіўленнем::

— Хлопчыкі, дык гэта ж Сашка!

Густым іржаннем і вясёлай лаянкай напаўняліся залы Гамбрынуса, і зноў Сашку хапалі, падкідвалі да столі, дзёрлі горла, пілі, чокаліся і аблівалі адзін аднаго півам...

Сашка, здавалася, зусім не змяніўся і не пастарэў за сваю адсутнасць: час і гора гэтак жа мала закранулі яго знешнасць, як і вылепленага Гамбрынуса, ахоўніка і абаронцу піўной. Але пані Іванова з чуйнасцю сардэчнай жанчыны заўважыла, што з Сашкавых вачэй не толькі не знік выраз смутку і жаху, які яна бачыла ў іх пры развітанні, але зрабіўся яшчэ больш глыбокі і значны. Сашка па-ранейшаму крыўляўся, падміргваў і збіраў на лбе маршчыны, але пані Іванова адчувала, што ён прыкідваецца.

VII

Усё пайшло сваім ладам, як быццам зусім не было ні вайны, ні Сашкавага палону. Гэтак жа адзначалі шчаслівы ўлоў бялугі і лабана рыбакі ў ботах-веліканах, гэтак жа танцавалі каханкі злодзеяў, і Сашка па-ранейшаму іграў матроскія песні, якія ён прывёз з усіх гаваняў зямнога шара. Але ўжо набліжаліся стракатыя зменлівыя бурныя дні. Аднойчы ўвечары ўвесь горад загуў, захваляваўся, нібы патрывожаны набатам, і ў незвычайны час на вуліцах зрабілася чорна ад народу. Маленькія белыя лісткі хадзілі па руках разам з цудоўным словам: «свабода», якое ў гэты вечар безліч разоў паўтарала ўся неабдымная, даверлівая краіна.

Насталі нейкія светлыя, святочныя, урачыстыя дні, і ззянне іх асвятляла нават падзямелле Гамбрынуса. Прыходзілі студэнты, рабочыя, прыходзілі маладыя дзяўчаты. Людзі з дапытлівымі вачыма станавіліся на бочкі, якія так многа бачылі ўсяго на сваім вяку, і гаварылі. Не ўсё было разабраць у гэтых словах, але ад той палымянай надзеі і вялікай любві, якая ў іх гучала, моцна білася сэрца і раскрывалася ім насустрач.

— Сашка, марсельезу! Сма-алі! Марсельезу!

Не, гэта было зусім не падобна да той марсельезы, якую з такой неахвотай дазволіў іграць граданачальнік у тыдзень франка-рускіх урачыстасцей. Па вуліцах хадзілі бясконцыя працэсіі з чырвонымі сцягамі і песнямі. На жанчынах пунсавелі чырвоныя стужкі і чырвоныя кветкі. Сустракаліся зусім незнаёмыя людзі і раптам, светла ўсміхнуўшыся, паціскалі рукі адзін аднаму...

Але ўся гэтая радасць імгненна знікла, нібы яе змыла, як сляды дзіцячых ножак на марскім узбярэжжы. У Гамбрынус аднойчы ўляцеў памочнік прыстава, тоўсты, маленькі, з вылупленымі вачыма, цёмна-чырвоны, як пераспелы памідор.

— Што? Хто тут гаспадар? —хрыпеў ён.— Падавай гаспадара!

Ён угледзеў Сашку, які стаяў са скрыпкаю.

— Ты гаспадар? Маўчаць! Што? Гімны іграеце? Каб ніякіх гімнаў!

— Ніякіх гімнаў больш не будзе, ваша высакароддзе,— спакойна адказаў Сашка.

Паліцэйскі каля самага носа ў Сашкі грозна памахаў указальным пальцам.

— Ні-я-кіх! Я вам пакажу рэвалюцыю, я вам пакажу-у-у!

Памочнік прыстава, як бомба, вылецеў з піўной, і ўсіх адразу ахапіў смутак.

I на ўвесь горад апусціўся змрок. Хадзілі цёмныя, трывожныя, агідныя чуткі. Гаварылі асцерагаючыся, баяліся выдаць сябе позіркам, палохаліся свайго ценю, нават уласных думак. Горад упершыню з жахам падумаў аб той гразі, якая глуха варочалася пад яго нагамі, там унізе, ля мора, і ў якую ён так многа год выкідваў свае атрутныя выпаражненні. Горад забіваў шчытамі люстраныя вокны сваіх шыкоўных магазінаў, ахоўваў патрулямі гордыя помнікі і расстаўляў на ўсякі выпадак па дварах цудоўных дамоў артылерыю. А на ўскраінах у смуродных каморках і на дзіравых гарышчах дрыжэў, маліўся і плакаў ад жаху выбраны народ божы, які даўно быў пакінуты гнеўным біблейскім богам, але які да гэтага часу верыў, што мера яго цяжкіх выпрабаванняў яшчэ не напоўнілася.

Унізе, каля мора, у вуліцах, якія былі падобны да цёмных ліпучых кішак, адбывалася таемная работа. Насцеж былі расчынены ўсю ноч дзверы шынкоў, чайных і начлежак.

Раніцою пачаўся пагром. Тыя людзі, якія аднойчы, расчуленыя ўсеагульнай чыстай радасцю і замілаваныя святлом будучага брацтва, ішлі па вуліцах з песнямі, пад сімваламі заваяванай свабоды,— тыя ж самыя людзі ішлі цяпер забіваць і ішлі не таму, што ім было загадана, і не таму, што яны былі варожа настроены супраць яўрэяў, з якімі часта падтрымлівалі сяброўскія адносіны, і нават не дзеля карысці — бо ці была яна, а таму, што брудны, хітры д'ябал, які жыве ў кожным чалавеку, шаптаў ім на вуха: «Ідзіце. Усё будзе беспакарана: забароненая цікаўнасць забойства, слодыч разбою, улада над чужым жыццём».

У дні пагромаў Сашка свабодна хадзіў па горадзе са сваёй смешнай, як у малпы, чыста яўрэйскай фізіяноміяй. Яго не чапалі. У ім была тая непахісная душэўная смеласць, тая НЯБОЯЗНЬ БОЯЗІ, якая ахоўвае нават слабага чалавека лепш за ўсякія браўнінгі. Але адзін раз, калі ён, прыціснуты да сцяны дома, саступіў з дарогі натоўпу, які бураю ліўся праз усю шырыню вуліцы, нейкі муляр, у чырвонай кашулі і белым фартуху, замахнуўся над ім зубілам і зарыкаў:

— Жы-ыд! Бі жыда! Да кры-ыві!

Але нехта схапіў яго ззаду за руку.

— Стой, чорт, гэта ж Сашка. Ёлупень ты, такую тваю ў сэрца, у печань...

Муляр спыніўся. Ён у гэты хмельны, дзікі, бяздумны момант гатовы быў забіць каго хочаш — бацьку, сястру, свяшчэнніка, нават самаго праваслаўнага бога, але гэтак жа быў гатовы, як дзіця, паслухацца загаду кожнай цвёрдай волі.

Ён ашчэрыўся, нібы вар’ят, плюнуў і выцер нос рукою. Але раптам на вочы яму трапіўся белы нервовы сабачка, што, калоцячыся, круціўся каля Сашкі. Хутка нагнуўшыся, ён злавіў яго за заднія ногі, высока падняў, стукнуў галавой аб пліты тратуара і пабег. Сашка моўчкі глядзеў на яго. Ён бег, увесь нахіліўшыся наперад, з працягнутымі рукамі, без шапкі, з разяўленым ротам і вачыма, круглымі і белымі ад шаленства.

На Сашкавы боты пырснулі мазгі з Белачкінай галавы, Сашка абцёр пляму хустачкай.

VIII

Потым настаў дзіўны час, падобны да сну чалавека, разбітага паралюшам. Па вечарах ва ўсім горадзе ні ў адным акне не свяціўся агонь, але затое зырка гарэлі вогненныя шыльды кафэшантанаў і вокны шынкоў. Пераможцы правяралі сваю ўладу, яшчэ не насыціўшыся ўдосталь беспакаранасцю. Нейкія разбэшчаныя людзі ў манчжурскіх папахах, з георгіеўскімі стужкамі ў пятліцах куртак, хадзілі па рэстаранах і з настойлівай нахабнасцю патрабавалі, каб выконваўся народны гімн, і сачылі за тым, каб усе ўставалі. Яны ўрываліся таксама ў прыватныя кватэры, ператрасалі ўсё ў ложках і камодах, патрабавалі гарэлкі, грошай і гімну і напаўнялі паветра п’янай адрыжкай.

Аднаго разу яны ўдзесяцёх прыйшлі ў Гамбрынус і занялі два сталы. Паводзілі яны сябе самым нахабным чынам, пагардліва абыходзячыся з абслугаю, плявалі цераз плечы незнаёмых суседзяў, клалі ногі на чужыя крэслы, вылівалі на падлогу піва, нібыта яно было не свежае. Іх ніхто не чапаў. Усе ведалі, што гэта шпікі, і глядзелі на іх з тым жа таемным страхам і грэблівай цікаўнасцю, з якою просты люд глядзіць на катаў. Адзін з іх быў завадатар. Гэта — нейкі Моцька Гундосы, рыжы, з перабітым носам, гугнявы чалавек — як казалі — вялікай фізічнай сілы, калісьці злодзей, потым выкідала ў публічным доме, пасля сутэнёр і шпік, хрышчоны яўрэй.

Сашка іграў «Мяцеліцу». Раптам Гундосы падышоў да яго. Моцна схапіў яго за правую руку і, павярнуўшыся назад, да гледачоў, крыкнуў:

— Гімн! Народны гімн! Браткі, у гонар шаноўнага манарха... Гімн!

— Гімн! Гімн! — загулі нягоднікі ў папахах.

— Гімн! — крыкнуў зводдаль адзінокі, няўпэўнены голас.