Помоги проекту - поделись книгой:
Исаак был встречен как подобает члену братства, потому что Бенто сообщил им в письме о великой поддержке, которую ему оказывал армянин на протяжении всего путешествия. Фернандес привез с собой крест, красиво изображенный на позолоченной бумаге – единственный крест, который Бенто хранил при себе, пока жил среди сарацин, а также три рекомендательных письма, подписанных правителями Кашгара, Хотана и Киалиса. Все три письма теперь выставлены в нашей резиденции в Пекине. Сохранились также патентные письма отца Жерома Ксаверия с другими бумагами, которые доставлялись во время путешествия. Среди них – письмо
Целый месяц армянин Исаак провел в Пекине. Все это время он помогал отцу Маттео разобраться с бумагами Бенто, а также делился воспоминаниями о путешествии. С его рассказа мы записали историю этих трех глав102.
Из Пекина Исаак отправился в Макао по маршруту, которым обычно пользуются наши люди, и был тепло принят иезуитским братством и их соратниками. На обратном пути в Индию его судно близ Сингапурского пролива было захвачено голландскими пиратами, которые отобрали у него скудные пожитки и лишили свободы103.
В конце концов, он был выкуплен португальцами с Малакки и продолжил свое плавание до Индии. Получив там весть о кончине своей жены, Исаак решил не возвращаться в государство Моголов и остался в Западных Индиях, в городке Чиауле104, где живет до сих пор, пока пишутся эти строки105.
__________
ПРИЛОЖЕНИЕ I
Попытка восстановить пройденный Бенто и Исааком путь. Согласно латинскому источнику – карта путешествия, опубликованная Питером Ван дер Аа в 1707 г. Хранится в Национальной Библиотеке Парижа.
DETAILED JOURNEY OF BENTO DE GÖIS
AND ISAAC THE ARMENIAN TO CHINA
Summary
Since Marco Polo times China has been known to Europeans as Cathay, while Beijing as Khanbaliq. It was through the first Portuguese colonies in the Eastern Asia the Europeans once again learned about China and Beijing. It is apparent that the place and role of Armenian people in the development of relations between East and West was very important. The journey undertaken by the Portuguese Jesuit missionary Bento de Göis and his Armenian companion Isaac to China in 1602-1607 from Lahore comes to prove this opinion.
According to Henry Yule, a 19th century British scientist, this journey provided us with answer to one of the most exciting geographic questions, particularly, weather we may identify Cathay with China and Khanbaliq with Beijing. A Latin version of the story of Bento de Göis and Isaac edited by Nicolas Trigault and entitled “De Christiana expeditione apud Sinas suscepta ab Societate Jesu” was published in Augsburg in 1615. Trigault’s edition was based on diaries written by Matteo Ricci, an Italian missionary. Since this version contained numerous errors, another edition called “Fonti Ricciane: documenti originali concernenti Matteo Ricci” soon came to light by Pasquale d’Elia. The first English translation of this work was published in the 20th century.
In 1907, in commemoration of the 300th anniversary of that journey, a statue of Bento de Göis was erected at Villa Franca de Campo on the Azores Islands. The statue shows Bento wearing Armenian merchant’s attire exactly as it had been described in Trigault’s Latin source. The details of the journey are of a high importance for historical science. You can trace almost month by month how the travelers walked thousands of miles encountering numerous obstacles. For a few times, only Isaac’s selfless service helped Bento de Göis to escape inevitable death. The section where Armenian merchant’s attire with all its original elements is described represents particular interest. According to Trigault’s Latin source, Bento could make his way to China only under the disguise of an Armenian, otherwise being identified as a Portuguese he would certainly be stopped.
A caravan, that Bento and Isaaf joined, consisted of 500 people. It should take them to the East. After having lost many animals on the way, the travellers soon reached the Tarim Basin, a region surrounded by dozens of small states, particularly of a Muslim origin. Nevertheless, Bento and his companion managed to put the detailed descriptions of their everyday life together. While approaching China’s borders, Bento de Göis and Isaac realized that their mission was almost over. Learning about presence of Jesuit brothers in Beijing, Bento de Göis discovered that China (Sinica) and Cathay were the same. In 1605 two travellers reached modern Suzhou where they waited for a new caravan. It might take another six years until a new caravan to Beijing could be organized. Bento sent two letters to Beijing trying to establish a contact with the Jesuit mission. The Jesuit messenger, a young Chinese named Ferdinand, came from Beijing only in 1607. This news found Bento being sick. As a result, he died eleven days after it. After Bento de Göis’s death, according to a tradition, the property and wealth of the late merchant was divided among other merchants. Some time after it Isaac undertook a journey to Beijing being accompanied by Ferdinand. Jesuits gave the Armenian a warm welcome. During his visit of China’s capital Isaac told Bento’s story to Matteo Ricci who recorded it in Italian. Afterwards he made to Macau, a Portuguese colony in the Far East, where he stayed for a while and then despatched to India. On his way to Lahore he learned about his wife’s death and decided not to return to the land of the Mughals but to settle in Portuguese colony of Chaul, some sixty kilometers away from Mumbai. Isaac’s further destiny is unknown.
Information provided by merchants on the trade relations in the seventeenth century is of a special significance for historiography. It is worth of noting that Isaac lived in Lahore with his family before 1604, i.e. witnessed the deportation of Armenian families by Shah ‘Abbas I of Persia from Armenia to Isfahan resulted in establishing of the Armenian quarter of Nor Jougha (New Julfa), the future centre of Armenian trading network in Persia.
The travels of Bento de Göis, a Portuguese, and his Armenian companion Isaac represent an interesting source for the history of Armenian-Chineese relations.
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ` ԲԵՆՏՈ ԴԵ ԳՈՅԻՇԻ ԵՎ ԻՍԱՀԱԿ ՀԱՅԻ
ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԴԵՊԻ ՉԻՆԱՍՏԱՆ
Ամփոփում
Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունից սկսած, Եվրոպան ճանաչում էր այսօրվա Չինաստանը Քաթայ անվանումով, իսկ ժամանակակից Պեկինը` իբրեւ Խանբալիկ: Երբ Հեռավոր Ասիայում հայտնված առաջին պորտուգալական գաղութները սկսեցին առնչվել Չինաստանի հետ Եվրոպան կրկին տեղեկացավ Պեկինի մասին: Շատերը սկսեցին կասկածել, որ խոսքը գնում է նույն պետության մասին՝ եւ Խանբալիկը ու Պեկինը կարող է լինել նույն բնակավայրը:
Այդպիսի պատմական դրվագների շարքին է պատկանում պորտուգալացի ճիզվիտ Բենտո դե Գոյիշի եւ Իսահակ Հայի ճանապարհորդությունը` Մողոլական Կայսրության երկրորդ մայրաքաղաք Լահորից դեպի Չինաստան 1602-1607 թվականներին: Ինչպես գրել է 19-րդ դարում բրիտանացի գիտնական Հենրի Յուլը, այդ ճանապարհորդությունն էր, որ լուծեց աշխարհագրական կարեւորագույն հարցերից մեկը, նույնականացնելով «Քաթայ» եւ «Չինաստան» երկրներն իրենց մայրաքաղաքներով: Յուլը նշում է, որ Բենտո Գոյիշի եւ Իսահակի բացահայտումի շնորհիվ գրքերի էջերից եւ քարտեզներից անհետացան Քաթայն ու Խանբալիկը, տեղը զիջելով մեզ այսօր ծանոթ անվանումներին:
Բենտո Գոյիշի եւ Իսահակի պատմությունը Եվրոպայում հրապարակվեց լատիներեն տարբերակով, որի հեղինակն էր Նիկոլա Տրիգոն: Աշխատությունը լույս տեսավ Աուգսբուրգում 1615 թվականին` «De Christiana expeditione apud Sinas suscepta ab Societate Jesu» վերնագրով:
Տրիգոյի գործը հիմնված է հայտնի քարոզիչ՝ Matteo Ricci– ի իտալերեն տրակտատի վրա, որը հրապարակվել է միայն 20-րդ դարում` Tacchi Venturi Pietro-ի հեղինակությամբ:
Քանի որ այդ տարբերակը լի էր բազմաթիվ սխալներով, որոշ ժամանակ անց այն նորից տպագրվեց` Pasquale d'Elia-ի «Fonti Ricciane: documenti originali concernenti Matteo Ricci» անվանումը կրող գրքի տեսքով:
1907 թվականին ճանապարհորդության 300-ամյակի առթիվ Ազորյան կղզիներից մեկում` Վիլյա Ֆրանկա դե Կամպոյում կանգնեցվեց Բենտո Գոյիշի արձանը, որը, հետեւելով լատիներեն աղբյուրին, պատկերված է հայ առեւտրականի տարազով: Արձանը այսօր էլ կանգնած է նույն տեղում:
Հետազոտությունների համար առավել արժեքավոր են ճանապարհորդության մանրամասները: Գրեթե ամիս առ ամիս կարելի է հետեւել, թե ինչպես են ճանապարհորդներն անցնում հազարավոր կիլոմետրեր, հանդիպելով բազմաթիվ խոչընդոտների: Հետաքրքիր է այն հատվածը, որտեղ նկարագրվում է հայկական առեւտրական տարազը բոլոր իր յուրահատուկ տարրերով: Ըստ լատիներեն աղբյուրի, Բենտոն միայն հայի կերպարանքով հնարավորություն ուներ ճանապարհորդել դեպի Չինաստան:
Հաջորդ հետաքրքիր հանգամանքն այն է, որ գրեթե մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբ ոչ ոք հնարավորություն չի ունեցել հաղթահարել Պամիրի հանրահայտ լեռնաշղթան: Ամիսներ շարունակ հինգ հարյուր հոգուց բաղկացած քարավանը, որին միացել էին Բենտո Գոյիշը եւ Իսահակը, փորձում էր ճանապարհ հարթել դեպի Արեւելք: Նրանց հաջողվել էր հրաշալի մանրամասնություններով նկարագրել տեղացիների կենցաղային հատկանիշները, ինչը տվյալ տարածաշրջանի պատմագրության համար չափազանց կարեւոր աղբյուր է:
Չինաստանի սահմանին մոտենալով, Բենտո Գոյիշը եւ Իսահակը վերջապես հասկանում են, որ նրանց առաքելությունը մոտենում է ավարտին: Ստանալով տեղեկություն Պեկինում ճիզուիտ եղբայրների մասին, Բենտո Գոյիշը նշում է, որ Չինաստանը (Sinica) եւ Քաթայը`(Cathay) նույն երկիրն է: 1605 թվականին նրանք հասնում են ժամանակակից Սուչժու քաղաք, որտեղ ստիպված են լինում սպասել նոր քարավանի կազմավորմանը: Բանն այն է, որ դեպի Պեկին ուղեվորվող քարավանների արշավը վեց տարի մեկ էր նախատեսված: Բենտոն երկու նամակ է ուղարկում Պեկին, փորձելով կապ հաստատել ճիզվիտ եղբայրության հետ: Եվ միայն 1607 թվականին Պեկինից ժամանում է ճիզվիտների պատվիրակը՝ Ֆերդինանդ անունով մի երիտասարդ չինացի: Բենտոն այդ պահին ծանր հիվանդ էր: Նա մահանում է տասնմեկ օր հետո: Բենտո Գոյիշի մահից հետո Իսահակը հայտնվում է պատանդի դերում: Ըստ ավանդույթի, մահացած առեւտրականի իրերը, կենդանիներն ու ծառաները բաժանվում էին արշավախմբի մյուս անդամների միջեւ: Չնայած Իսահակը երբեք չի նշվել, որպես Բենտոյի ծառա, այնուամենայնիվ նրա կարգավիճակը երկակի էր: Միայն կես տարի հետո նա հնարավորություն է ստանում Ֆերդինանդի հետ միասին մեկնել Պեկին: ճիզվիտները հային ջերմորեն են դիմավորում: Իսահակը անցկացնում է որոշ ժամանակ Չինաստանի մայրաքաղաքում` մանրամասն շարադրելով իր եւ Բենտոյի պատմությունը Matteo Ricci-ին, որը գրառում է այն իտալերեն լեզվով: Հետո մեկնում է Մակաո` պորտուգալացիների հանգրվանը Հեռավոր Արեւելքում, որտեղից էլ ճանապարհ ընկնում դեպի Հնդկաստան: Դեռ Լահոր չհասած նա տեղեկանում է իր կնոջ մահվան մասին եւ որոշում է այլեւս չվերադառնալ Մողոլների երկիր, տնավորվելով պորտուգալական գաղութի Չաուլ քաղաքում. Բոմբեյից վաթսուն կիլոմետր հեռավորության վրա: Իսահակ Հայի հետագա ճակատագիրն անհայտ է:
Հետաքրքրական են առեւտրական հարաբերությունների մասին տեղեկությունները: Ըստ երեւույթին, հայ վաճառականները լավատեղյակ էին դեպի Չինաստան տանող բոլոր ուղիներին: Կարեւոր է արձանագրել, որ Իսահակն արդեն իսկ բնակվում էր Լահորում` իր ընտանիքի հետ մինչ 1604-05 թվականների ողբերգական իրադարձությունները Պարսկաստանում, երբ Շահ Աբբաս Ա-ի նախաձեռնությամբ հազարավոր հայեր տեղահանվեցին պատմական Հայաստանի տարածքից եւ վերաբնակեցվեցին Սպահանի շրջակայքում, ստեղծելով Նոր Ջուղա արվարձանը` ապագա հայկական առեւտրական աշխարհի սիրտը:
Պորտուգալացի Բենտո Գոյիշի եւ Իսահակ Հայի ճանապարհորդությունը հետաքրքիր ու բովանդակալից էջ է հայ-չինական եւ ընդհանրապես` Արեւելքի եւ Արեւմուտքի հարաբերությունների զարգացման պատմության մեջ:
КИТАЙСКАЯ ЧАША СЮАНЬДЭ
ИЗ ГЮМРИ
В Региональном музее Ширака хранится бронзовая чаша с фронтальным изображением дракона и с печатью, выполненной посредством шести китайских иероглифов. К сожалению, история не запомнила ни имени человека, нашедшего чашу, ни точного ее местонахождения. Известно лишь, что она попала в руки местному сталевару Айку Токмаджяну [Հայկ Թոքմջյան], который решил сохранить изделие, показавшееся ему необычным. В 1963 году, после смерти мастера, чаша была передана его сыном в Региональный музей Ширака, где и хранится до сегодняшнего дня под инвентаризационным номером 524 (фото 1 и 2)106.
Чаша представлена овальной формой, с внешним диаметром 10 см и внутренним – 8,8 см. Общая высота – 5,3 см, высота ножек – 1,5 см. Обод с левой стороны имеет повреждение длиной 6 см с ровными потертыми краями. Днище с внутренней стороны украшено изображением пятипалого дракона с вкраплениями из 4 иероглифов 大明宣德
Изделие в значительной степени подвергнуто коррозии. Присутствуют изъяны в виде маленьких круглых углублений на днище с внутренней стороны количеством три – меньшего размера (1-2 мм в диаметре) и пять – большего размера (3-4 мм в диаметре). Нанесены они беспорядочно, за исключением одного изъяна, лежащего прямо в центре чаши. Эта выемка примечательна тем, что портит лик дракона, изображение которого, видимо, мало волновало того, кто наносил эти повреждения.
На аналогичном экземпляре из Китая такие изъяны отсутствуют (фото 3, 4).
Повреждение на левой стороне ободка, возможно, преследовало цель взятия пробы металла.
На дне, с внешней стороны изделия, между тремя ножками располагается печать из 6 иероглифов. Традиционно иероглифы читаются справа налево, сверху вниз. Первые 4 иероглифа повторяют надпись с внутренней стороны чаши – 大明宣德 [dà míng xuān dé], далее следуют два дополнительных иероглифа 年製 [nián zhì], обозначающие датировку (Фото 5). Современный вес чаши колеблется между 522 и 524 граммами (взвешивание проводилось дважды разными весами).
Эпиграфические данные позволяют в первую очередь идентифицировать чашу как изделие эпохи Сюаньдэ (1425–1435), а также помогают обозначить точку временного отсчета с момента производства чаши, что облегчает дальнейшие исследования пути, который привел ее на территорию современной Армении.
Бронзовые чаши Сюаньдэ 宣德香炉 [xuān dé xiāng lú] впервые начали выпускаться в период правления императора Чжу Чжаньцзи107 [朱瞻基] 1425-1435 гг. Именно в это десятилетие, вошедшее в историю под девизом правления «Сюаньдэ» [宣德 Xuāndé], в Китае началось возрождение национального искусства на основе династии Сун108.
Из дворцовых архивов были подняты старые каталоги домонгольского периода, которые легли в основу производства новых изделий – вскоре печатью «Сюаньдэ» были отмечены шедевры этого направления – от бронзы до керамики.
Название серии 宣德香炉 [xuān dé xiāng lú] переводится как «чаша для возжигания свечей эпохи Сюаньдэ». Все они изготовлены исключительно из бронзы, хотя внешний облик перекликается с аналогичными предметами эпохи Сун, выполненными из фарфора109.Иероглифы на экземпляре из Гюмри обозначают соответственно:
炉 [lú] – «печь» или «сосуд для возжигания огня»;
香 [xiāng] – «аромат», а также – «курительная свеча»;
宣德 [xuān dé] – парными иероглифами отмечают период правления императора Чжу Чжаньцзи.
Поделиться книгой: